Dragan 

 

Totaal: 40 lijsten van 50 bij 70 cm, selectie is mogelijk

 

 

De eerste indrukken: zonnig, landingsbaan 'naast' woningen, veel kapot, geschoten of gemaakt, waaiend wasgoed uit gebroken ramen in hoge flats, gammele bussen met zeer capabele chauffeurs (of toch waaghalzen?) die langs diepe ravijnen manouevreren, mooie vergezichten, indrukwekkende bergen en een totaal onherkenbare taal met, gelukkig, soms een vertaling: 'welkom in Republika Serpska', het deel van Bosnie waar Srebrenica ligt.

De grote foto is een panorama opname van de stad Srebrenica vanuit de televisietoren in de bergen.

 

 

Verval, en toch ...  

 

Tijdens mijn eerste dagen lijkt het alsof alleen de gebroken staat van het gebied mij opvalt. Overal zie je veel kapotte huizen, en vooral ook veel kogelgaten in de muren. Opvallend zijn twee 'kogel'ingeschoten raampjes in een flat. 

Naarmate echter de eerste indrukken plaats maken voor nieuwe, merk je gaandeweg dat er ook al heel wat hersteld is en wordt. Maar zo, zo langzaam. Tenslotte is het wel zeven jaar na het einde van de oorlog!

 

 

Zo is er b.v. nog steeds geen straatverlichting, anno eind 2002. Terwijl dit in andere delen van Bosnie al wel hersteld is. Het enige licht komt van huizen, en verrassend genoeg vaak van huizen waarvan je overdag zou denken dat ze onbewoond zijn, maar waar 's avonds dan ineens licht uit schijnt......

De marmeren kubus en zuil zijn onderdelen van het herdenkingsmonument van de val van Srebrenica op 11 juli 1995.

In het centrum van de stad bevindt zich het park waar ook de taxistandplaats is. Naast het busvervoer rijden er veel taxi's  (werk!?). Deze zijn, indien gedeeld, even duur als de bus.

De werkgroep verricht in het park veel herstelwerkzaamheden. Gaandeweg zijn ook inwoners van Srebrenica gaan meehelpen; eerst de kinderen (vegen, verven en kletsen) en later ook anderen. De taxichauffeur Milomar was een van de eersten van die 'anderen' die spontaan, maar geleidelijk, ging helpen bij de bouw van de schaakkist. 

 

 

Wandeling 

Foto's van delen van Srebrenica, gemaakt tijdens een wandeling door het dorp. Veel houtstapels, benodigd voor het koken en het stoken in de winter, liggen nog ongestapeld en ongezaagd voor de deur van menig huis en flat. Het panorama laat een deel van de moskee zien en de Servisch orthodoxe kerk. Daaronder een foto met de sleutelbewaarder van de Katholieke kerk voor de kerk.

 

 

Als vrijwilliger had ik een gevarieerd takenpakket. Ik gaf o.a. fotografielessen, workshops kaarten maken, conversatieles Engels, huisbezoeken bij teruggekeerde bewoners. Veel van de activiteiten van de werkgroep werden gedaan in samenwerking met de lokale organisaties, waar de koffie altijd klaarstond. Tenminste, als de electriciteit werkte......, als er water was.....

 

 

Een belangrijke taak voor de vrijwilligers van de werkgroep is het afleggen van sociale huisbezoeken.  Er ontstaat  contact met de mensen die dit over het algemeen erg prettig vinden. Bij deze huisbezoeken hoor je veel van wat men heeft meegemaakt, ondanks dat je de woorden niet herkent, begrijp je veel van wat er verteld wordt. Er wordt veel koffie geschonken en veel gegeten; de gastvrijheid is enorm groot. En de foto's van de huisbezoeken zijn soms verrassend anders dan verwacht.....

De kinderen zijn ook vaak thuis tijdens die huisbezoeken; hun schoolrooster is per groep afwisselend 's morgens of 's middags. En zijn de kinderen dan toch niet thuis, dan zijn ze wel op het schoolplein te vinden; voetballen is overal leuk!

 

 

Een inwoner van Srebrenica heeft mij een deel van de regio laten zien waaronder ook het dorp Trubari. Een van oorsprong moslimdorp waarvan tot op dat moment (eind 2002) nog geen enkele inwoner was teruggekeerd. Zijn ze er niet meer of willen / kunnen ze niet terugkeren? Die vraag is nog niet beantwoord.

In Srebrenica tref je veel kleine winkeltejs aan waardoor je elke dag ergens ander boodschappen kunt halen, waardoor je iedereen een klein beetje steunt. De voorraad per product is blijkens de plank-diepte misschien niet groot, maar de variatie van producten wel! Voor verse producten is men uiteraard afhankelijk van het seizoensaanbod: paprika's waren er te over in oktober, en toen.............. witte kool, kool en kool!

Mijn studenten uit de fotografieworkshop hebben overigens enkele van deze foto's gemaakt; soms vanuit de opdracht, soms omdat men trots was op het nichtje dat daar werkte...

 

 

Er was, zoals eerder aangegeven, geen straatverlichting in Srebrenica. Maar regelmatig hoorde je dat het 'eerdaags' zou komen. En inderdaad, aan het einde van mijn verblijf is men begonnen met de herstelwerkzaamheden voor de straatverlichting. Uiteindelijk was de straatverlichting in februari 2003 hersteld. Weer een stapje vooruit in het gevoel van veiligheid!

 

 

Bosnie kan behoorlijk koud zijn in de winter, temperaturen van dik onder 0 graden zijn normaal en daarnaast kan er ook flink veel sneeuw vallen. Men gebruikt (weer) hout als verwarming; voor de oorlog had men veelal centrale verwarming, maar dit systeem werkt (nog) niet. De radiatoren staan er wel, maar dat is alles...... Er moet dus door veel gezinnen hout gehakt worden. De boomstammen worden afgeleverd en dan kan het houthakken beginnen! En iedereen helpt: van jong tot oud, mannen, vrouwen en kinderen. En daarna wordt alles netjes opgestapeld.

Soms tref je tusen het hout een lieve verrassing. Er zijn echter heel veel wilde honden en kantten waardoor het voor de inwoners eerder pastposten zijn. En of deze twee de winter hebben overleefd?

 

 

In Srebrenica en omgeving zijn heel wat jongeren die hetzelfde willen en doen als de jongeren in Nederland en de rest van de wereld; op vrijdag en zaterdagavond lekker uitgaan en vrienden ontmoeten, lol hebben. Even van alles vergeten en opgaan in de leuke dingen in het leven. Er is in Srebrenica een discotheek waar veel jongeren in het weekend naartoe komen. Daarnaast zijn er ook een aantal restaurantjes, bars, een poolbar en café's. Uiteraard ook plaatsen waar de vrijwilligers af en toe graag even de boel de boel laten! 

 

 

De voorbereiding op de circusvoorstelling in het lokale Huis van Cultuur, Dom Kulture, was een groot samenwerkingsproject. Het circus is gemaakt door Nederlandse vrijwilligsters met hulp van lokale inwoners. De circusshow is uitgevoerd door kinderen uit Srebrenica zelf, en daarnaast 50 kinderen uit een tweetal vluchtelingenkampen waar oorspronkelijke bewoners van Srebrenica verblijven. Deze 50 kinderen hebben een dansshow voorbereid en daarnaast het dekor (tekeningen over het circus) verzorgd.

 

 

Het circus achter de schermen......; het verhaal van de tweede show. De voorbereidingen in de kleedkamer waren net begonnen toen het licht uitviel. Geen probleem, dat gebeurde vaker en het ging dan vanzelf weer een keer aan. Dus, verder bij kaarslicht, en ook dan valt er prima te kleden en te schminken. Maar een circusshow bij kaarslicht, hoe romantisch ook, was helaas niet te realiseren! Dus toen na 2 uur wachten de stroomstoring nog niet verholpen was, moesten we de show afblazen.

En: hulde aan de kinderen!!!! Al tevreden met de voorpret? Eraan gewend zijn? Gewoon veel minder morren? Wie zal het zeggen; ze gingen zonder gezeur naar huis! Wij als vrijwilligers hadden er heel wat meer moeite mee.... 

 

 

Schaken 

In het centrum van Srebrenica bevindt zich het park. In vroeger tijden was dit een belangrijke centrale plaats voor de inwoners; men kwam er samen op de terrassen en bij de bioscoop. Inmiddels hebben diverse vrijwilligers van de Werkgroep Nederland Srebrenica het park weer opgeknapt. Er is een kinderspeelplaats aangelegd met een klimkasteel, en diverse muren zijn beschilderd met tekeningen die door kinderen uit Srebrenica zijn gemaakt. Ook is een buitenschaakspel aangelegd en zijn er bollen gepoot. Tijdens de uitvoering van al deze werkzaamheden verschenen er gaandeweg steeds meer mensen in het park. In eerste instantie waren dit vooral kinderen die maar wat gaag wilden meehelpen met vegen, verven, poten,  scheppen,  zagen, bouwen en vooral kletsen en spelen.

 

 

Samen in het park 

Dit resulteerde in een mooie centrale plek voor veel groeperingen uit Srebrenica: de ouderen zitten gezellig met elkaar op de nieuwe (oude) bankjes te praten, moeders en vaders met hun kinderen komen naar de schommels en het klimkasteel, mannen, taxichauffeurs, jongeren (en vaak ook de kinderen) komen lekker schaken, soms vindt de scouting er een plekje, of de fotografieklas.....

Het opkanppen van een en ander zorgde er ook voor dat er samengewerkt werd met lokale mensen. Zo heeft de lokale kunstenaar samen met kinderen de vuilnisbakken voorzien van schilderingen. Deze vrolijke vuilnisbakken zijn door heel Srebrenica te vinden.

 

 

NGO's 

 

 In Srebrenica zijn veel lokale organisaties voor de inwoners. Zij bieden activiteiten aan zoals computerlessen, naailessen, buitenschoolse opvang, danslessen en vele vormen kinderactiviteiten. Of men kan er gewoon terecht voor computergebruik, een gezellig spelletje mens-erger-je-niet, luisteren naar gitaarspel, misschien wel geleerd van de muziekleraar van de middelbare school. Daarnaast zijn er b.v. een theatergroep, een mediagroep en een filmgroep die samenkomen bij een van deze organisaties.

 

 

 

Een lijst van Sarajevo.

Indrukwekkend zijn de begraafplaatsen, her en der verspreid over de stad. Tijdens de oorlog werden sportvelden en parken ook gebruikt om mensen te begraven. Inmiddels zijn de houten tekens op de graven vervangen door witmarmeren zuilen, wat een imponerend beeld geeft. Een ander indrukwekkend beeld zijn de twee torenflats, die de televisiebeelden van deze twee brandende flats tijdens de belegeringsperiode doen herleven.

Veel mensen zijn in die periode gedood door sluipschutters. Beroemd is daardoor Sniper Alley. Een straat die evenwijdig loopt aan de rivier, vanwaar aan de andere kant de scherpschutters schoten. Ook hier herleven televisiebeelden van mensen die, gebukt, meelopen met tanks van de UN.

Bij diezelfde rivier staan nog heel mooie en oude bomen; als weinigen ontkomen aan het omhakken; ze stonden te dicht bij de scherpschutters. Het is een imponerende straat.

 

 

 

Ook Srebrenica in de sneeuw is mooi. Het was niet veel, maar in december was er eindelijk sneeuw! En Sinterklaas, die zijn jaarlijkse chocoladeletter via mijn collega's heeft afgegeven bij het electronische kacheltje.....

Er is weinig nodig voor veel plezier in de sneeuw! Een schuine helling en een plastic tasje!

 

 

Internally Displaced 

Een bezeoek aan enkele vluchtelingenkampen. Hier wonen de 'internally displaced people', oftewel de vluchtelingen uit eigen land. IN en rond Tuzla alleen al zijn nog zo'n vijf vluchtelingenkampen, waar soms ook mensen terechtkomen die vanuit het buitenland terugkeren. De kampen varieren van 200 tot zo'n 700 bewoners.

De kampen zijn opgezet voor de IDP's. De huizen zijn niet groot (want niet bedoeld voor langere duur bewoning), maar worden wel druk bezet: een huis bestaat uit een beneden- en een bovenverdieping met ieder drie kamers waar gemiddeld zo'n twaalf mensen verblijven. Mensen voorzien in eigen onderhoud door te werken in de omgeving, verbouwen van eigen producten en met behulp van pensioen en uitkeringen (hoe onregelmatig soms ook uitgekeerd). 

 

 

Blijven? 

 

Veel mensen die eigenlijk terug moeten naar de plek van herkomst, blijven in de kampen. Soms omdat ze niet terug durven, soms omdat ze niet willen, of kinderen die werk hebbein in de omgeving van het kamp dit niet willen, soms omdat ze niet terug kunnen omdat er nog mensen in hun huis wonen, die op hun beurt niet weg kunnen.

 

 

Beauty night 

 

Een veelbezochte activiteit van de werkgroep was de wekelijkse beautynight op vrijdagavond bij een lokale organisatie. Zowel voor vrouwen, jongeren en in een enkel geval, kinderen. Sommigen kwamen zich opmaken om daarna lekker uit te gaan, anderen zochten de gezelligheid van elkaar en het als vrouwen onder elkaar met schoonheid bezig zijn. Waarna men weer gewoon naar huis ging. 

 

 

Wandeling 

Een ochtendwandeling door Srebrenica. Het zonlicht in de ochtend geeft zo'n mooi licht op de bergen rond Srebrenica en speelt ook zo mooi door de bladeren van de bomen. En even zie je dan het verval niet meer..., maar het mooie, positieve.

Zoals dat er toch heel veel opgeknapt wordt of op de nominatie staat, zoals het huis met het teken MS/23. Dit betekent dat dit huis gesponsord wordt door, in de dit geval de organisatie Malaysian S.

 

 

Ochtendmist 

Iets hoger in de bergen levert dezelfde ochtendwandeling weer schitterende views op van Srebrenica, zo half in de mist. En daarnaast verrassende ontmoetingen met zowel mens als dier........  

 

 

Oude en nieuwe gewoonten 

 

Onderweg kom je veel 'oude en nieuwe' gewoonten tegen. Er ligt her en der langst de straten, rivieren en op de vele hellingen nogal wat vuilnis. Soms van jaren her, soms nieuw. Inmiddels is er een vuilnisophaalsysteem en zijn er vuilniscontainers geplaatst. Regelmatig staan deze in brand, wat ook een manier is van opruimen..... De regelmaat van het ophalen van het vuilnis is echter nog geen gestructureerde bezigheid.

Het gebruik van paard en wagen kom je nog veel tegen in Bosnie. Het gebruik van koe en wagen minder, maar het voldoet blijkbaar ook! Over het algemeen wordt er veel handwerk verricht bij gebrek aan machinekracht, of bij gebrek aan electriciteitstoevoer.

 

 

Voortgang 

Door Srebrenica rijden af en toe legerauto's en tanks van SFOR (Stabilisation Force). Dit geeft veel mensen een gevoel van veiligheid. De voertuigen rijden meestal door het dorp en staan soms op bepaalde plekken een poosje stil, waarna men weer voortgaat. Al slalommend, net als iedereen, om de open rioolputten (gebroken deksel) met uitstekend hout. Wel 'voortgaan', maar ook niet al te snel; deze put heeft ongeveer vier maanden zo gelegen.......

Maar voortgaan op een andere manier kan ook! Veel vrouwen in Serbrenica zijn actief in het 'ondernemen'; ze breien wat af! En het resultaat (vaak sloffen) worden je op straat al aangeprezen. Maar bijzonder is de activiteit van een vrouw die met oude plastic tasjes nieuwe tassen haakt! Met de winst van de verkoop van deze tasjes heeft zij inmiddels een computer voor haar kinderen kunnen aanschaffen. Voortgaan!

 

 

Symboliek 

 

Alle moskeeen (vijf) in Srebrenica zijn tijdens de oorlog verwoest. Inmiddels is er weer één opgebouwd. Daarnaast is er een heel klein katholiek kerkje en een Servisch orthodoxe kerk. De vrouwen op het balkon waren aanwezig bij de opening van de moskee.

 

 

 

 Ieder stadje heeft zijn bijzondere mensen. Zo is er in Srebrenica een man die (tweedehands) goederen verkoop in het voortuintje van zijn huis. Wat het huisje ook zo bijzonder maakt, is de manier waarop de ramen als etalages zijn ingericht, die dan vooral 's avonds erg mooi uitkomen. Hij maakt er duidelijk wat van!

 

 

 

 Voorbereiding op de winter.